73 Fırka Hadisi Bize Ne Söylüyor?

73 fırka hadisi, İslam düşünce tarihinde en çok tartışılan rivayetlerden biridir. Bu hadis, mezheplerin kendilerini konumlandırma biçimlerini etkileyen güçlü bir söylem zemini olarak da işlev görmüştür. Nitekim tarih boyunca pek çok mezhep ve düşünce, hakikate en yakın çizginin kendisine ait olduğunu ileri sürmüş; bu durum hadisin çoğu zaman sadece açıklayıcı bir metin olarak değil, dışlayıcı ve sınıflandırıcı bir araç olarak da kullanılmasına yol açmıştır. (Özler, 2010, 93-95)

Bununla birlikte 73 fırka hadisini sağlıklı biçimde anlayabilmek için meseleye sadece “Kim kurtulacak?” sorusu üzerinden yaklaşmak yeterli değildir. Asıl soru, bu rivayetin ümmet içindeki her farklılaşmayı mahkûm eden bir metin olarak mı, yoksa Müslümanları tefrika, aşırılık ve hevâ merkezli savrulmalar karşısında uyaran bir ikaz olarak mı okunacağıdır. Zira mezhep farklılıkları her zaman dinin özünden kopuş anlamına gelmez; bazen bilgi, yorum, yöntem ve içtihat farklılığının tabiî sonucu olarak da ortaya çıkabilir. Bu sebeple 73 fırka hadisini değerlendirirken bir yandan dinin aslını koruma hassasiyetini gözetmek, öte yandan farklılık ile sapma, içtihat ile hizipleşme, yorum ile tefrika arasındaki sınırları dikkatle ayırt etmek gerekir.

Hadisin Metni ve Rivayetlerin Çeşitliliği

73 fırka hadisinin tek bir lafızla nakledildiğini söylemek zordur. Aksine, hadis literatüründe rivayetin farklı metin yapılarıyla yer aldığı görülmektedir. Meşhur rivayetlerden birinde Hz. Peygamber’in, Yahudilerin 71, Hıristiyanların 72 fırkaya ayrıldığını, bu ümmetin ise 73 fırkaya ayrılacağını haber verdiği nakledilir. (Tirmizî, “Îmân”, 18; Ebû Dâvûd, “Sünnet”, 1; İbn Mâce, “Fiten”, 17). Bu rivayetlerin bazı varyantlarında sadece ayrışmanın kendisinden söz edilirken, bazılarında “Bunlardan biri kurtuluşa erecektir.” denilir; bazı rivayetlerde kurtulan fırka “el-cemâa”, bazılarında ise “benim ve ashabımın üzerinde bulunduğu yol” şeklinde tarif edilmektedir. (Gömbeyaz, 2005, 148-149).

Burada dikkat çekici husus, rivayetlerin aynı mesajı aynı yoğunlukta vermemesidir. Bu hadislerle ilgili rivayetler içerik bakımından birkaç gruba ayrılmaktadır: sadece ümmetin fırkalara ayrılacağını haber verenler, bir fırkanın kurtulacağını bildirenler, kurtulan fırkayı tavsif edenler, bir tek fırkanın sapacağına işaret eden zayıf varyantlar, ayrıca “cemaat” vurgusunu öne çıkaran rivayetler. (Keleş, 2005, 25-30).

Bu sebeple 73 fırka hadisini tek bir kalıba sıkıştırarak okumak isabetli görünmemektedir. Rivayetlerin farklı formları, tarih boyunca farklı çevrelerin hadisi değişik amaçlarla öne çıkarmasına zemin hazırlamıştır. Geniş rivayet taraması da hadisin isnad ve metin bakımından oldukça çeşitli formlarla nakledildiğini, dolayısıyla yorumların da bu çeşitlilikten bağımsız düşünülemeyeceğini ortaya koymaktadır. (Eren, 2014, 35-88).

“İftirak” ve “Cemaat” Ne Anlama Geliyor?

Hadiste geçen “iftirak” kavramı, ancak bir birlik zemini dikkate alındığında doğru biçimde anlaşılabilir. Çünkü ayrılık, kendiliğinden ortaya çıkan dağınık yapılardan ziyade, başlangıçta ortak bir çerçeveye mensup olanların sonradan birbirinden uzaklaşmasını ifade eder. Bu bakımdan hadis, sadece fırkaların sayısını haber veren bir metin olmaktan öte ümmetin hangi ortak zemin üzerinden parçalandığına işaret eden bir uyarı olarak da okunmalıdır.

Benzer biçimde “cemaat” kavramı da yalnızca sayısal çoğunluk anlamına indirgenmemelidir. Rivayetlerde kurtuluşun “cemaat” ile ilişkilendirilmesi, ilk bakışta çoğunluğa tabi olmayı ima ediyormuş gibi görünse de daha derinde toplumsal birlik, müşterek zemin ve dağılmayı önleme fikriyle ilişkilidir. “Cemaat” kavramı tarih içinde sadece dinî değil, zaman zaman siyasî ve sosyo-politik anlam genişlemelerine de uğramıştır. Bu da hadisin yorumunda tarihsel bağlamın ne kadar belirleyici olabildiği görülmektedir. (bk. Eren, 2014, 241-287).

Bu durumda 73 fırka hadisini sadece “Kim bizden, kim değil?” sorusuna cevap veren bir metin olarak değil, aynı zamanda ümmetin ortak zeminini kaybetme riskine karşı bir uyarı olarak okumak mümkündür. Böyle bir okuma hem hadisin dışlayıcı kullanımını sınırlar hem de onun ahlâkî uyarı boyutunu görünür kılar.

73 Sayısı Bir İstatistik mi, Bir Uyarı mı?

73 fırka hadisi etrafındaki tartışmalardan biri de hadiste geçen sayının nasıl anlaşılacağı meselesidir. Bazı âlimler bu rakamı literal biçimde ele alıp fırkaları tek tek 73’e tamamlama çabasına girmişlerdir. Ancak tasnifler arasında tam bir mutabakatın bulunmaması bunun her zaman katı sayısal bir çerçevede anlaşılmadığını göstermektedir. Bu sebeple bazı yorumcular, Arapçada benzer sayıların çoğu zaman “kesreti” ifade ettiğini hatırlatarak hadisin asıl maksadının belirli bir rakam vermekten çok, ümmet içindeki ayrışmalara ve bunların doğuracağı tehlikelere dikkat çekmek olduğunu belirtmiştir. (Özler, 1996, ss. 67-78; Gömbeyaz, 2005, ss. 148-150).

73 Fırka Hadisi Nasıl Okunmalı ve Nasıl Anlaşılmalı?

Bu, hadis tarih boyunca sadece bir rivayet olmaktan öte aynı zamanda bir tasnif ve meşrulaştırma aracı olarak da kullanılmıştır. Pek çok grup kendisini “fırka-i nâciye” (kurtuluşa eren grup) olarak tanımlamış diğerlerini bid‘at, dalâlet hatta zaman zaman küfür ile ilişkilendirmiştir. (Gömbeyaz – Seymen, 2020, 336-345). İftirak hadisi olarak da isimlendirilen bu rivayet sadece Sünnî gelenekte değil, Şia, Mu‘tezile ve İbâdî çevrelerde de kurtuluşa erecek hak fırkanın kendileri olduğunu ispatlamak için kullanılmıştır. (Eren, 2014, 110-126).

Ne var ki bu hadisin tarih boyunca böyle kullanılmış olması, onun sadece bu şekilde okunacağı anlamına gelmez. Gazzâlî’nin Faysalu’t-tefrika’da ortaya koyduğu yaklaşım burada çok önemlidir. Gazzâlî, hadisin tekfir mekanizmasına dönüştürülmesine karşı çıkar; farklı te’viller sebebiyle bütün fırkaların din dışına itilmesini “Allah’ın geniş rahmetini daraltmak.” olarak görür. Böylece o, itikadî ayrılıkları bütünüyle yok saymarak ehl-i kıblenin kolayca tekfir edilme kapısını da kapatmıştır. Bu, sınırları korurken tekfiri daraltan ve buna karşı ümmetin düşünce zeminini geniş tutan bir yaklaşımdır. (Gazzâlî, 1438).

“Hepsi Ateştedir.” İfadesi Nasıl Anlaşılmalı?

Hadiste geçen “Biri dışında hepsi ateştedir.” ifadesi, tarih boyunca kimi çevrelerce diğer mezhepleri bütünüyle dışlayan sert bir söylemin dayanağı olarak kullanılmış olsa da klasik literatürde bunun daha ihtiyatlı biçimde yorumlandığı görülür. Nitekim Şâtıbî de bu tür tehdit ifadelerinin her zaman küfür ve ebedî azap anlamına gelmeyip bazen asi müminleri de kapsayan bir uyarı  taşıyabileceğini ifade eder (eş-Şâtıbî, 1996, 143). Ayrıca literatürde “Zındıklar hariç hepsi cennettedir.” şeklinde zayıf varyantların da yer aldığı bilinmektedir. Bunun yanında mezhepler tarihi müelliflerinin “Biri dışında hepsi ateştedir.” ifadesini farklı sertlik derecelerinde yorumlamaları, hadisin yorum tarihinde tek boyutlu ve mutlak dışlayıcı bir cehennem söyleminin hâkim olmadığını göstermektedir  (Özler, 2010, 21-28; Gömbeyaz, 2005, 151-154).

Ötekileştirme Aracı mı, yoksa Teyakkuz Çağrısı mı?

73 fırka hadisi, her mezhep farklılığını tekfir malzemesine dönüştürmek ve ötekileştirmek için okunursa, bu yaklaşım ümmet içinde dışlayıcı ve sert bir dilin önünü açabilir. Fakat bu rivayet, ümmetin tefrikaya sürüklenmesine karşı bir teyakkuz çağrısı olarak da okunabilir. Hâkim et-Tirmizî’nin ve Şâtıbî’nin çizgisinden giderek, dinin aslını terk eden, bid‘at ve hevâ merkezli savrulmalar ile usule bağlı yorum farklılıklarını birbirine karıştırmamak gerekir. Şâtıbî, şeriatın çizdiği çerçevenin dışına çıkan, bid‘at ve ifrat-tefrit üreten ayrılıkları tehlikeli sayarken; dinin içindeki usûle bağlı farklılıklarla ortaya çıkan hevâî savrulmayı aynı kategoride değerlendirmez (eş-Şâtıbî, 1996, 17-32, 62-79; et-Tirmizî, 2010).

Sonuç

73 fırka hadisi, İslam düşünce tarihinde mezhep sayısını bildiren bir rivayet olmanın ötesinde, ümmet içindeki farklılaşmaların kavranmasına dair güçlü bir uyarıdır. Bu rivayet etrafında şekillenen tarihî söylem, bir yandan hakikat arayışının canlılığını, öte yandan insanın kendi yorumunu mutlaklaştırma eğilimini yansıtmaktadır.

Bu sebeple söz konusu metni, her farklılığı mahkûm eden dar bir dışlama belgesi yerine ümmeti tefrikaya, aşırılığa ve hakikat tekelleşmesine karşı uyaran bir ikaz olarak okumak gerekir. Nitekim usûl ile füru arasındaki fark gözetildiği, te’vil alanında tekfir sınırlandırıldığı, mezhep ile din ayrımı korunduğu ve ortak tevhid zemini esas alındığı sürece, farklılıklar çatışma kaynağı olmaktan çıkarak düşünceyi derinleştiren birer zenginliğe dönüşebilir.

KAYNAKLAR

• Eren, Muhammet Emin. Fırkalaşma Olgusu Bağlamında 73 Fırka Rivayetleri. Ankara: Ankara Üniversitesi, Doktora Tezi, 2014.
• Gazzâlî, Ebû Hamid Huccetülislam Muhammed b Muhammed. Fayṣalü’t-tefriḳa. Beyrut: Dâru’l-Minhâc, 1438.
• Gömbeyaz, Kadir. “73 Fırka Hadisinin Mezhepler Tarihi Kaynaklarında Fırkaların Tasnifine Etkisi”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14/2 (01 Haziran 2005), 147-160.
• Gömbeyaz, Kadir – Seymen, Sadiye. “73 Fırka Hadisi ‘Allah’ın Geniş Rahmetini Daraltır’ mı? Gazzâlî’nin Faysalu’t-tefrika’daki  73 Fırka Hadisine Yaklaşımı Üzerine Bir Analiz”. Tevilat 1/2 (2020), 335-348.
• Keleş, Ahmet. “73 Fırka Hadisi Üzerine Bir İnceleme”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 5/3 (31 Aralık 2005), 25-46.
• Özler, Mevlüt. İslam Düşüncesinde 73 Fırka Anlayışı. Rağbet Yayınları, 2010.
• Şâtıbî, İbrâhim b. Mûsâ eş-. el-İʿtiṣâm bi’s-sünne. thk. Abdürrezzâk Mehdi. Beyrut: Dârü’l-Kitabi’l-Arabi, 1996.
• Tirmizî, Ebû Abdillâh el-Hakîm Muhammed b. Alî b. Hasen et-. Nevâdirü’l-uṣûl fî maʿrifeti aḫbâri’r-Resûl. 7 Cilt. Dımeşk: Dâru’n-Nevâdir, 2. Basım, 2010.